LỄ HỘI ĐÌNH ĐỀN LÀNG ĐẮC CHÂU, TÂN CHÂU, THIỆU HÓA MÙNG 10 THÁNG GIÊNG NĂM 2024

Đã thành thông lệ, hàng năm vào mùng 9, 10 tháng giêng hàng năm làng Đắc Châu, xã Tân Châu lại tổ chức Lễ hội Đình đền làng Đắc Châu. Đây là lễ hội truyền thống lớn của huyện Thiệu Hóa được gìn giữ và phát huy nhằm tưởng nhớ vị Thần đã có công đánh giặc ngoại xâm, giữ yên đất nước.

Lễ hội làng Đắc Châu là giá trị DSVH phi vật thể có giá trị đặc biệt quan trọng của vùng đất Tân Châu, gắn liền với DSVH vật thể là đình đền làng Đắc Châu. Di tích này đã được Sở văn hoá Thông tin (nay là Sở văn hoá - Thể thao và Du lịch) Thanh Hoá công nhận là di tích lịch sử văn hoá năm 1996; Ngày 17 tháng 01 năm 2011, UBND tỉnh Thanh hoá đã cấp Bằng xếp hạng công nhận di tích Lịch sử văn hoá cho đình đền làng Đắc Châu. Điều đặc biệt của di tích là có sự kết hợp cả hai chức năng - đình và đền, đây vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng của cư dân trong làng, vừa là nơi thờ tự Thành Hoàng làng. Nhân vật thờ tự đình đền Đắc Châu là Trung đẳng tôn thần Quốc Cảnh Đại Vương  -  người có công xây dựng và bảo vệ làng.

Hằng năm, vào 12/12 âm lịch dân làng tổ chức ngày giỗ của ông. Còn lễ hội đình đền Đắc Châu (lễ hội làng Đắc Châu) thường được tổ chức trong 2 ngày mùng 9, 10 tháng giêng (âm lịch) nhằm tưởng nhớ công ơn của ông, đồng thời là dịp để con cháu sum họp và cầu mong bình an, hạnh phúc cho gia đình, dòng họ. Lễ hội làng Đắc Châu có từ bao giờ hiện nay chưa có câu trả lời cụ thể, chỉ khẳng định đây chính là DS phi vật thể, là phần hồn gắn liền với quá trình ra đời và lịch sử phát triển của làng Đắc Châu, đình đền Đắc Châu.

Địa điểm tổ chức lễ hội là tại làng Đắc Châu, trong đó, phần lễ được tổ chức tại đình đền Đắc Châu, xã Tân Châu, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Cụ thể, không gian tổ chức lế hội bao gồm:

+“Không gian thiêng”: là đình đền Đắc Châu, các nghi lễ thiêng liêng, trọng tâm của lễ hội, hoạt động tưởng nhớ diễn ra tại đây. Không gian này chính là hạt nhân, cốt lõi của lễ hội.

+”Không gian vật chất”: làng Đắc Châu là phạm vi thực tế lễ hội diễn ra. Tại không gian này, tất cả các nghi lễ, quy trình tổ chức, hoạt động của lễ hội đã diễn ra, từ công tác chuẩn bị, tổ chức, các nghi thức, nghi lễ, tế lễ, rước thần, vui chơi cộng đồng, ăn uống…

+ “Không gian xã hội”: đây là sự mở rộng thành phần của lễ hội, ngoài dân cư làng Đắc Châu, vì tính chất tiêu biểu và đặc sắc, lễ hội làng Đắc Châu còn thu hút đông đảo dân cư ở những làng xung quanh và địa phương khác.

-                     Quy trình tổ chức

        Giống với cấu trúc của các lễ hội truyền thống khác, lễ hội làng Đắc Châu gồm hai phần: phần lễ và phần hội.

       + Phần lễ: Đây là phần trang trọng, thiêng liếng nhất của lễ hội được diễn ra với sự thành kính, biết ơn, tưởng nhớ sâu sắc Thành hoàng làng, người đã có công giúp dân vùng đất này dẹp giặc ngoại xâm và khai thôn lập ấp; được các Triều vua phong là “Thượng Đẳng Thần” ban cho nhiều đạo sắc hiện vẫn còn lưu giữ và được dân làng thờ phụng.

       Hằng năm, ngày mùng 9 tháng Giêng con cháu của vùng đất Tân Châu từ khắp nơi đều trở về chuẩn bị cho đại lễ đình đền Đắc Châu. Việc chuẩn bị lễ hội được diễn ra quy mô, chu đáo và mang tính cộng đồng cao. Trước hết, 17 dòng họ trong làng sẽ chuẩn bị 17 mâm cỗ với đầy đủ những món đặc trưng như xôi thịt, lợn quay, bánh kẹo, hoa quả…để dâng thần bày tỏ lòng thành kính, biết ơn. Việc chuẩn bị mâm lễ của các dòng họ được thực hiện tự nguyện với sự chu đáo, tỉ mỉ, trân trọng tương tự việc chuẩn bị mâm lễ cúng gia tiên của các gia đình trong dịp tết. Ngoài ra, theo sự phân công của làng, các bộ phận khác nhau sẽ chuẩn bị khâu tổ chức cho lễ hội diễn ra ngày mùng 10 tháng Giêng.

        Phần lễ được diễn ra với các hoạt động chủ yếu sau:

- Rước kiệu: Hiện nay tại đền Đắc Châu còn lưu giữ một số hiện vật quý giá,  trong đó có kiệu bát cống hàng trăm năm tuổi. “Sang ngày mùng 10, làng văn, làng nhạc, đội tế với gần 20 người mặc áo lương, khăn xếp chỉnh tề đã có mặt từ sáng sớm chuẩn bị các thủ tục để tổ chức rước kiệu cho thần du xuân”

Sau khi làm xong các thủ tục tại đền, đoàn rước kiệu sẽ long trọng đưa thần du xuân, tham quan khắp làng… Đoàn múa lân, sử tử tưng bừng cùng đoàn rước kiệu. Kiệu đi đến đâu con cháu các dòng họ ở đấy đội những mâm lễ đã chuẩn bị trước nối theo dòng người đến đấy. Không khí trẩy hội tưng bừng trong tiếng chiêng, tiếng trống, rợp trời cờ lọng, long đao, tái hiện rõ nét bài ca khải hoàn hàng trăm năm trước của người được suy tôn là thành hoàng làng...Việc rước kiệu đưa thần du xuân còn mang ý nghĩa để thần nhìn thấy được sự đổi thay, phát triển của vùng đất nơi mình gây dựng, từ đó, phù hộ cho con cháu tiếp tục xây dựng vùng đất phát triển hơn. Khi đoàn người rước thần về trước cổng đình cũng là lúc con cháu khắp các nơi đã tập trung đông đủ đón rước thần vào đình. Sau đó dân làng sẽ thực hiện nghi thức trang nghiêm rước thần “về nhà”.

-                     Nghi thức rước thần vào đình:

+ Phần hội: Phần hội được diễn ra trong cùng ngày với phần lễ với các hoạt động văn hóa sinh động, đặc sắc thu hút đông đảo nhân dân trong vùng tham gia. Các trò chơi dân gian được tổ chức như chọi gà, cờ người, kéo co... và những tiết mục văn nghệ đặc sắc nhằm thể những tài năng, sự khéo léo, đồng thời thể hiện tình cảm, đời sống văn hóa tinh thần của dân làng.

Ngoài lễ hội, hằng năm, nhân dân làng Đắc Châu còn làm giỗ cho Thành hoàng làng vào ngày 12 tháng 12 (âm lịch). Mặc dù không tổ chức rước kiệu và các trò chơi như ngày diễn ra lễ hội nhưng đây cũng là một trong những ngày lễ lớn đối với cư dân sinh sống ở vùng đất này. Vào ngày giỗ, các gia đình, dòng họ sẽ tập trung làm các mâm lễ để cúng thần, bày tỏ lòng tưởng nhớ, biết ơn và thành kính đối với người đã có công khai sinh ra vùng đất. Đó là tục lệ đẹp cần lưu giữ, duy trì cho con cháu mai sau. Ngoài ra, theo các cụ cao niên trong làng, để chuẩn bị cho lễ hội rước thần du xuân, trước đó vào 19 - 20 tháng 12 (âm lịch) đại diện con cháu 45 dòng họ xã Tân Châu (các làng thuộc vùng đất Thiệu Châu trước đây) còn tổ chức lễ rước mã thờ - mặc quần áo cho thần và chạp nghè. Với trang phục áo lương, khăn xếp trang trọng, chỉnh tề cùng làng văn, làng nhạc, đội tế…con cháu các dòng họ sẽ báo cáo với thần về những kết quả, việc làm, thành tích của họ mình trong năm qua, cầu mong thần phù trợ mọi việc thuận lợi. Hoàn toàn khác những địa phương khác, chạp nghè, chạp họ được tổ chức đơn lẻ theo từng dòng họ với các ngày xác định khác nhau, còn ở vùng đất Tân Châu đây là điểm rất đặc biệt, độc đáo thể hiện sự đoàn kết cùng hướng về một nguồn cội, chính là 45 dòng họ trong địa phương cùng chạp nghè trong một ngày, cùng nhau báo công với thần. Thực chất, đây là dịp để các dòng họ tự tổng kết, nhìn lại chặng đường một năm qua, “khoe” thành tích về mọi mặt trong công cuộc phát triển kinh tế, xã hội, đóng góp sức mình vào việc  phát triển, gìn giữ quê hương, đất nước

 Lễ hội làng Đắc Châu phản ánh sinh động đời sống của người Việt từ thời xưa, là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa phi vật thể của vùng đất Tân Châu nói riêng và xứ Thanh nói chung. Đó là truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, luôn biết ơn những người đã có công đối với quê hương, dân tộc. Đó là truyền thống yêu nước, luôn sẵn sàng đứng lên bảo vệ quê hương, đất nước - ý chí chống ngoại xâm của dân làng đã hóa thân trong hình tượng vị thần đứng ra bảo vệ quê hương. Đó là những tín ngưỡng, tập quán của cư dân vùng đất. Đó còn là đặc điểm văn hóa vùng miền, từ văn hóa ẩm thực thể hiện rõ nét trong những mâm lễ vật dâng thần, đến các lễ nghi, trò chơi dân gian…Nhân vật Trung đẳng tôn thần Quốc Cảnh Đại Vương dù chưa rõ sinh ra ở thời kỳ nào, chưa có sách sử ghi lại cụ thể công lao của ông nhưng bản thân ông vẫn luôn hiện hữu, trường tồn trong tiềm thức của người dân vùng đất. Đó là gốc rễ của tục thờ cúng Thành hoàng làng xuất hiện phổ biến ở các vùng quê trên đất nước Việt Nam nói chung, tại làng Đắc Châu, xã Tân Châu, huyện Thiệu Hóa nói riêng.

Lễ hội làng Đắc Châu là sự kiện sinh hoạt văn hóa mang tính cộng đồng của cư dân vùng đất, từ lâu đã giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân địa phương. Lễ hội đã trở thành sự chờ đợi của con cháu không chỉ trong các dòng họ sinh ra ở Tân Châu mà còn ở các địa phương lân cận mỗi dịp xuân về. Đây chính là dịp để mọi người sum họp cùng nhau chia vui, sẻ buồn, là nếp văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cư dân vùng đất này.

DSVH phi vật thể được mệnh danh là loại hình “di sản sống”, hình thành và ra đời trong lịch sử, được cộng đồng cư dân thừa nhận, tái tạo và lưu truyền từ đời này qua đời khác. Lễ hội đình đền Đắc Châu có sức sống mạnh mẽ cùng thời gian, đã được tái tạo và lưu truyền qua bao thế hệ nhưng vẫn giữ được nét truyền thống vốn có. Sức sống của lễ hội được biểu hiện rõ nét qua khâu tổ chức… Khi phỏng vấn về nguồn kinh phí tổ chức lễ hội, đại diện Ban văn hóa xã Tân Châu chia sẻ rằng: nguồn kinh phí 100% do nhân dân đóng góp, không hề có sự hỗ trợ của chính quyền địa phương. Đặc biệt lưu ý, đây là sự đóng góp tự nguyện của con cháu, tùy tấm lòng mỗi cá nhân, gia đình, dòng họ sẽ cùng góp công sức vào việc tổ chức lễ hội. Điều đó không chỉ phản ánh tính cộng đồng, gắn kết của lễ hội làng Đắc Châu, khẳng định vai trò, vị trí của Thành hoàng làng trong tiềm thức của người dân địa phương mà còn là minh chứng phản ánh sức sống mạnh mẽ của lễ hội trong bối cảnh hiện nay.